ඓතිහාසික සගම රජමහා විහාරයේ වාර්ෂික කිරිබඩ පාත්ර පූජා පෙරහැර හා හම්බා රාජකාරිය ඇතුළු සංස්කෘතිකාංග
ලෝකයේ විවිධ සංස්කෘතික සම්ප්රදායන් අතර ශ්රී ලංකාවේ සිංහල පෙරහැර සම්ප්රදාය විශේෂ ස්ථානයක් ගනී. සිංහල මාස ක්රමයට අනුව ශ්රී ලංකාවේ පැවැත්වෙන පළමු පෙරහැර ලෙස සහම රජමහ විහාර කිරිබඩ පාත්ර පූජා පෙරහැර සලකනු ලැබේ. අනුරාධපුර යුගය දක්වා දීර්ඝ ඉතිහාසයක් සහිත සහම රජ මහා විහාරය මධ්යම පළාතේ, මහනුවර දිස්ත්රික්කයේ, බුටාවත්ත දකුණු ග්රාම නිලධාරී වසමට අයත් වේ. සංස්කෘතික වශයෙන් වැදගත් මෙම පෙරහැර පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට පැවත ගෙන එන අතර පෙරහැර මංගල්යය හා බැඳුණු ප්රාදේශීය ජනකතා, ආගමික විශ්වාස, සංස්කෘතික චාරිත්ර, සාමූහික හා සමාජීය අගයන් රැසක් හඳුනාගැනීමට හැකියාව ලැබේ. මෙමඟින් ප්රාදේශීය ජනතාවගේ සංස්කෘතික අගයන් හා හැඳුනුම් විචාරාත්මකව විශ්ලේෂණය කරමින් මෙම අඛණ්ඩ සංස්කෘතික උරුමය සුරැකීමට දායක වේ.
සගම රජ මහා විහාරයේ ප්රධානම ආගමික, සංස්කෘතික උත්සවය කිරි බඩ පත්ර පූජා පිංකම වේ. උත්සවයේ ප්රධාන අංගයන් වන්නේ මල් පිංකම, හම්බා කෙටීම, පත්ර කථිකාව, දංකත් මාරුව හෙවත් බුදු මඟුල් පෙරහැර, දානය සැකසීම සහ කිරි බඩ පත්ර පූජා පෙරහැරය මංගල්යය ය. සිංහල සහ දමිළ අලුත් අවුරුද්දෙන් පසු පැවැත්වෙන පළමු පෙරහැර මංගල්යය ලෙස සලකනු ලබන මෙම උත්සවය දින හතක් දිගු වන අතර මුල් දින පහ මල් පෙරහැර, ඊට පසුව බුදු මඟුල් පෙරහැර සහ අවසාන දිනයේ දාන පාත්ර පුජාව යන අංගයන්ගෙන් සමන්විත ය. ඉතිහා-සයේ සිටම කපුලියද්ද, ගොඩමුන්න, බුටාවත්ත, නුගලියද්ද, මැදගම සහ හපුතලාගම යන ගම්වල වැසියන් මෙම උත්සවය සංවිධානය කර සහභාගී වි තිබේ. පසුව මැදගම හා හපුතලාගම ගම් ඉවත් වී ඉතිරි ගම්වල ජනතාව වර්තමාන දක්වා මෙය පවත්වා ගෙන යනු ලැබේ. මුල් දින කිහිපය කපුලියද්ද සහ ගොඩමුන්න ගම්වල ජනතාව විසින් ද ඊළඟ දින බුටාවත්ත සහ නුගලියද්ද ගම්වල ජනතාව විසින් ද පෙරහැර පවත්වනු ලැබේ. සිංහල අලුත් අවුරුද්දෙන් පසුතුන්වෙනි දිනයේ පෙරහැර උත්සව කටයුතු මල් පින්කම තුළින් ආරම්භ කරන අතර එහිදී අතීතයේ සිටම සුදු ඇඳුමින් සැරසුණු සහම් හම්වාසීන් මල් හා බෞද්ධ ධජ රැගෙන උඩුවියන්, හේවිසි පූජා හා කරඬුව වැඩවීමත් සමඟ ගිලන්පස පූජා කිරීම සඳහා දින පහක් සගම විහාරයට පැමිණෙන අතර වර්තමානයේදී ද මෙම මල් පිංකම එලෙසම දැක ගැනීමේ හැකියාව ලැබේ.
මෙම විහාරය හා බැඳුණු සර හැර මංගල්යයේ ප්රධානම සංස-කෘතිකාංගයක් වන දානය සදහා වී කෙටීමේ කාර්යය හම්බා රාජකාරිය ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. මල් පිංකමේ පස්වන දිනයේ දී සිදු කරන මෙය ගොඩමුන්න ගමේදී එකතු කරන වී ධර්ම ශාලාවට ගෙන ගොස් සුදු ඇඳුම් ඇඳගත් පිරිමි දායකයන් ඇල්ලේ ඔය නම් ස්ථානයෙන් නාගෙන, මෝල් ගස් රැගෙන ධර්ම ශාලාවට පැමිණි මඟුල් බෙර ශබ්දය මැද බෙර පදය අනුසාරයෙන් පාද තබමින්, වංගෙඩියට දැමු වී කෙටීමෙන් අනතුරුව එය පිරිසිදු කර තැබීම කරනු ලැබේ. මෙම කටයුතුවලට කාන්තාවන්ගේ සහභාගීත්වය නොමැති ඇති අතර පිරිසිදුකම හා ආගමික පූර්ණතාව විශේෂයෙන් රැකේ.
බුදු මඟුල් පෙරහැරය දින හයවන දින සිදු වේ. පෙර යුග වලදී අලි ඇතුන්, බෙරකරුවන්, නර්තකයින්, වෙස් නැටුම්කරුවන් ආදී පිරිසගෙන් හා තුප්පොටට්ටිය ඇඳගත් ආගමික පිරිසකගෙන් මෙම පෙරහැර සමන්විත වූ බව විහාර උපවංශය නමැති ග්රන්ථය තුළ සඳහන් වේ. රන්සිවි ගෙයක් බැඳගත් අලියෙකු විසින් කරඬුව රැගෙන විහාරයට ගමන් කරන අතර අනෙක් අලියකු විසින් දන් කඳ රැගෙන යාමද සිදු වේ. මෙම පෙරහැර අවසන් වූ පසු දින හයක් දිගු ආගමික වතාවත් වල යෙදෙමින් අවසානයේ දාන පාත්ර පූජාව සිදු කරනු ලැබේ. බුදු මඟුල් පෙරහැර අවසන් වූ රාත්රියේදී සවස 9.30ට පමණ ගමේ පිරිමි දායකයන් දර මිටියක් රැගෙන ධර්ම ශාලාවට එක්වී දානය සකස් කරනු ලැබේ. රාත්රිය පුරා නර්තන පැවැත්වෙන අතර සකස් කළ දාන පාත්රය දේවාගෙය තුළ තැබීමෙන් පසු පළමු උදේ 9.30ට පමණ ගම්වාසීන් පංචශීලය පිළිගනිමින් මඟුල් බෙර ශබ්දය සහ සාධුකාරය මැද පිරිමි පමණක් එම දාන පාත්රය ඔසවා ගෙන යති. අතරමගදීකපුලියද්ද ගමේ දාන පාත්රය හා ගොඩමුන්න ගමේ දාන පාත්රය කපුරුක මංසන්ධිය ලෙස හැඳින්වෙන ස්ථානයක හුවමාරුව කරනු ලැබේ. වර්තමානයේදී මෙම පෙරහර මංගල්යය දින දාහතරක් පුරාවට සිදු කරනු ලැබේ. මෙම සංකේතමය ක්රියාව ගම් දෙකක් අතර ඒකාබද්ධතාව සහ ආගමික එකඟතාව නිරුපණය කරනු ලැබේ. මෙය සියවස් ගණනාවක් පැවති කිරි පත්ර පූජා පිංකමේ අවසාන අදියර වන අතර එය වර්තමානය දක්වා ගැමි-ජන ආගමික ළැදියාව, පරම්පරාව හා සංස්කෘතික අඛණ්ඩතාව අලංකාර ලෙස පෙන්නුම් කරනු ලැබේ.
මෙම පිංකම ගම්මානවල සමාජය එකතු කරගැනීමත්, කෘෂිකාර්මික සම්ප්රදාය රැක ගැනීමත්, දෙවියන්ට හා පරිසරයට පිං දීමත් අරමුණු කොට ඉතිහාස, ආගමික හා සංස්කෘතික වටිනාකම් රැසක් සමගින් සගම කිරි බඩ පාත්ර පූජා පෙරහැර යනු අද දින දක්වා නොනැසී පවතින අනන්ය සංස්කෘතිකාංගයකි. මෙහි විශේෂත්වය වන්නේ, දංකද මාරුවෙන් ගම් අතර සම්බන්ධය ශක්තිමත් කිරීම, සිරිත් සම්ප්රදාය අලුත් පරපුරට පවත්වා දැක්වීම ආදියයි. හම්බා රාජකාරියේ දී නුගලියද්ද වී මැනීම සඳහා ලාහ භාවිත කළත් ගොඩමුන්න පන්කොළ පෙට්ටිය භාවිත කර වී දකුණු පසින් වංගෙඩියට දැමීම සිදු කරන බව මෙම පර්යේෂණය කිරීමේ දී හඳුනාගත හැකි විය.
S.W.M.R.A.K. වික්රමසිංහ
උපාධි අපේක්ෂක
(පුරාවිද්යා හා උරුම කළමනා කරණය ගෞරව උපාධිය)
ශ්රී ලංකා රජරට විශ්වවිද්යාලය මිහින්තලේ
