තරුණ පරපුරේ මානසික පීඩනය සහ විෂාදය දුරලීමට බෞද්ධ මනෝවිද්යාව උපයෝගී කරගත හැකි ආකාරය
හැඳින්වීම
විසි එක්වන සියවසේ වේගවත් තාක්ෂණික දියුණුව සහ ගෝලීයකරණ ක්රියාවලිය මානව වර්ගයා වෙත ද්රව්යමය පහසුකම් රාශියක් දායාද කළ ද ඒ සමඟම සංකීර්ණ සමාජ හා මනෝවිද්යාත්මක ගැටලු රාශියක් ද උද්ගත වී ඇත. විශේෂයෙන්ම නූතන තරගකාරී සමාජ රටාව තුළ ජීවත් වන තරුණ පරපුර මුහුණ දෙන ප්රධානතම සෞඛ්ය අභියෝගයක් වන්නේ මානසික පීඩනය (Stress) සහ විෂාදය (Depression) වේ. සංඛ්යාලේනවලට අනුව ලොව පුරා තරුණ ප්රජාව අතර මනෝවිද්යාත්මක ආබාධ ඉහළ යාම කෙරෙහි අධ්යාපනික තරගකාරීත්වය, රැකියා වෙළෙඳපොළේ පවතින අවිනිශ්චිතභාවය සහ සමාජ මාධ්ය හරහා ගොඩනැගෙන අතාත්වික ප්රතිරූප සමඟ තමා සසඳා බැලීම සෘජුවම බලපානු ලබයි (සමරසිංහ, 2018). තාක්ෂණික මෙවලම් හරහා ලෝකයම එකිනෙකට සම්බන්ධ වී තිබුණ ද තරුණ මනස තුළ පවතින හුදෙකලාව සහ මානසික අසහනය වර්ධනය වී ඇත්තේ අභ්යන්තර ආධ්යාත්මික ගුණාංග කෙරෙහි අවධානය යොමු නොකිරීමේ ප්රතිඵලයක් වශයෙනි.
මෙම අර්බුදයට සාර්ථක විසඳුමක් ලෙස බෞද්ධ මනෝවිද්යාව හඳුනාගත හැකිය. බෞද්ධ මනෝවිද්යාව යනු හුදෙක් පාරභෞතික හෝ ආගමික ඉගැන්වීමක් පමණක් නොව මානව චිත්ත සන්තානයෙහි ස්වභාවය විද්යාත්මකව විග්රහ කරන ප්රායෝගික දර්ශනයකි (Bodhi, 2011). නූතන බටහිර මනෝවිද්යාව බොහෝ විට රෝග ලක්ෂණ පාලනය කිරීමට උත්සාහ කළ ද බෞද්ධ මනෝවිද්යාව මගින් පුද්ගලයාගේ මනසෙහි ක්රියාකාරිත්වය, වේදනා සහ සංඥා යන මානසික සාධක ගැඹුරින් විශ්ලේෂණය කරමින් මානසික පීඩනය හටගන්නා මූලාරම්භය හඳුනාගැනීමට මඟ පෙන්වයි.
බුදුදහමට අනුව මානසික රෝගවලට ප්රධානතම හේතුව වන්නේ තමා සහ ලෝකය පිළිබඳ පවතින වැරදි සහගත අවබෝධය හෙවත් අවිද්යාවයි. පුද්ගලයෙකු අස්ථිර දේ ස්ථිර යැයි ග්රහණය කර ගැනීමට යාමේ දී (අනිච්ච) හටගන්නා තණ්හාව සහ උපාදානය, මානසික පීඩනයට පදනම් දමනු ලබයි. (ධම්මරතන, 2020). මෙම තත්ත්වයෙන් මිදීම සඳහා බෞද්ධ මනෝවිද්යාව විසින් ඉදිරිපත් කරන ‘සතිමත්භාවය’ (Mindfulness) වැනි ක්රමවේද නූතන මනෝචිකිත්සාව තුළ පවා ඉතා ඉහළ පිළිගැනීමකට ලක්ව ඇත. සිත වර්තමානයෙහි රඳවා තබා ගැනීම සහ ඇති වන සිතුවිලි දෙස විනිශ්චයකින් තොරව බැලීමට හුරු කිරීම මගින් තරුණ පිරිස් අත්විඳින අධික චකිතය සහ පසුතැවීම අවම කරගත හැකි ය. (Kabat-Zinn, 2013).
එබැවින් තරුණ පරපුරේ මානසික සුවතාව තහවුරු කිරීම උදෙසා බෞද්ධ මනෝවිද්යාත්මක මූලධර්ම භාවිත කිරීම හුදෙක් ආගමික අවශ්යතාවක් නොව එය සමාජීය හා විද්යාත්මක අවශ්යතාවකි. මනසෙහි යථාර්ථය හඳුනාගැනීම මගින් දුක්ඛිත මානසික තත්ත්වයන්ගෙන් නිදහස් වීමට අවශ්ය මහ පෙන්වීම සහ ආත්ම විශ්වාසය බෞද්ධ උපදේශන ක්රමවේද තුළ මැනවින් අන්තර්ගත වේ.
සිතේ ස්වභාවය සහ මානසික පීඩනය
වර්තමාන ගෝලීය සමාජය තුළ තරුණ ප්රජාව මුහුණ දෙන අභියෝගාත්මක තත්ත්වයන් දෙස බැලීමේ දී අධ්යාපනික ඉලක්ක සපුරා ගැනීම, පශ්චාද් උපාධි රැකියා අවස්ථා අවිනිශ්චිත වීම සහ පුද්ගලික සබඳතාවල බිඳ වැටීම් ප්රධාන තැනක් ගනියි. මෙම බාහිර සාධක මගින් ඇති කරනු ලබන දැඩි පීඩනය පාලනය කර ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා බොහෝ තරුණයන් මානසික ව්යාධීන්ට ගොදුරු වන බව පෙනේ. බෞද්ධ මනෝවිද්යාවට අනුව සිත යනු නිරතුරුවම අරමුණු අනුව වෙනස් වන, අතිශය චපල ස්වභාවයක් ගන්නා ශක්තියකි. ධම්ම පදයේ චිත්ත වග්ගයෙහි ඒ බව මෙසේ විස්තර වේ:
“ඵන්දනං චපලං චිත්තං – දුරක්ඛං දුන්නිවාරයං
උජුං කරෝති මේධාවී – ඉසුකාරෝව තේජනං” (ධම්මපද පාළි, 2006, ගාථා අංක 33)
මෙමගින් අදහස් වන්නේ සැලෙන්නා වූ ද, චපල වූ ද, රැකීමට සහ වැළැක්වීමට අපහසු වූ ද සිත නුවණැත්තා විසින් හී වඩුවෙකු හී දණ්ඩක් ගින්නෙන් රත් කර කෙළින් කරන්නාක් මෙන් නිවැරදි මගට ගත යුතු බවයි. තරුණ පිරිස් තම සිතේ මෙම ස්වාභාවික අස්ථිර බව (අනිච්ච) වටහා නොගෙන ලෝකය පිළිබඳව අධික බලාපොරොත්තු තබා ගැනීම සහ අසාර්ථක වීම් හමුවේ දැඩි ලෙස කම්පනයට පත්වීම මානසික පීඩනයට ප්රධාන හේතුවක් වේ (Bodhi, 2011). සිත පාලනය කිරීමේ හැකියාව නොමැති වූ විට බාහිර ලෝකයේ සිදුවන සුළු වෙනස්වීම පවා පුද්ගලයා දරාගත නොහැකි මානසික බිඳවැටීමක් දක්වා රැගෙන යනු ලබයි.
බෞද්ධ මනෝවිද්යාත්මක ප්රවේශය
විෂාදය සහ පීඩනය පාලනය කිරීම සඳහා බෞද්ධ මනෝවිද්යාව ඉදිරිපත් කරන ප්රායෝගිකම මෙවලම වන්නේ ‘සතිමත්භාවය’ හෙවත් ‘සතිය’ පුහුණු කිරීමයි. සතිපට්ඨාන සූත්රයට අනුව තම ශාරීරික හා මානසික ක්රියාවලිය දෙස මධ්යස්ථව හෙවත් උපේක්ෂාවෙන් බැලීමට හුරුවීම මගින් අතීතයේ වූ අම්හිරි අත්දැකීම් ගැන යළි යළිත් සිතමින් ළතැවීම (Rumination) පාලනය කළ හැකිය. බුදු දහමට අනුව ශෝකය, වැළපීම සහ මානසික දුක් දොම්නස් ඉක්මවා යාමට ඇති එකම මාවත සතිමත් භාවයයි.
“ඒකායනෝ අයං භික්ඛවේ මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා’ සෝක පරිදේවානං සමතික්කමාය, දුක්ඛදෝමනස්සානං අත්ථංගමාය…” (දීඝ නිකාය 2, 2006, පි. 504)
වර්තමාන සායනික මනෝවිද්යාව තුළ පවා මානසික පීඩනය අවම කිරීම සඳහා භාවිත වන ‘Mindfulness-Based Cognitive Therapy’ (MBCT) වැනි ක්රමවේද සඳහා සෘජු පදනම ලැබී ඇත්තේ මහා සතිපට්ඨාන සූත්රය වැනි බෞද්ධ මූලාශ්රයවලිනි (ධම්මරතන, 2020). සතිමත්භාවය පුහුණු කිරීම මගින් තරුණ පිරිස්වලට තම හැඟීම්වලට වහල් නොවී ඒවා හටගන්නා සහ නැතිවන අයුරු දෙස බුද්ධිමත්ව බැලීමට අවස්ථාව සැලසේ. මෙය විෂාදයේ මූලික ලක්ෂණයක් වන සෘණාත්මක සිතුවිලි දාමයන් (Negative Thought Patterns) බිඳ දැමීමට උපකාරී වේ (Kabat-Zinn, 2013).
චතුරාර්ය සත්යය සහ ගැටලු විසඳීමේ කලාව
ඕනෑම මානසික ගැටලුවක දී බෞද්ධ විද්යාත්මක ප්රවේශය වන්නේ චතුරාර්ය සත්යය පදනම් කරගත් ගැටලු විසඳීමේ කලාවයි. මෙහිදී තරුණ පිරිස් ප්රථමයෙන් තමා තුළ පවතින මානසික පීඩනය හෝ විෂාදයේ ස්වභාවය (දුක්ඛ සත්යය) පිළිගත යුතුය. බොහෝ විට මානසික රෝග ලක්ෂණ වසන් කිරීමට උත්සාහ කිරීම ගැටලුව තවත් දරුණු කරයි. දෙවනුව එම පීඩනයට හෝ විෂාදයට මුල් වූ සැබෑ හේතුව (සමුදය සත්යය) සොයා ගත යුතුය. නූතන තරුණ පරපුර අතර බොහෝ විට මෙය සමාජ මාධ්ය හරහා තමා අන් අය සමග සසඳා බැලීමේ ඊර්ෂ්යාව, මානය හෝ අධික බලාපොරොත්තු බිඳ වැටීම වැනි සාධක විය හැකිය (සමරසිංහ, 2018).
මෙම මූලික හේතු අවබෝධ කර ගැනීමෙන් පසු මානසික සුවය ලබාගත හැකිය යන ධනාත්මක ආකල්පය (නිරෝධ සත්යය) ගොඩනගා ගත යුතුය. අවසාන වශයෙන් මානසික සුවය කරා යන ප්රායෝගික මාවත (මග්ග සත්යය) හෙවත් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයේ එන ‘සම්මා සති’ සහ ‘සම්මා සමාධි’ (සංයුත්ත නිකාය 5, 2006, ධම්ම චක්කප්පවත්තන සූත්රය) වැනි අංගයන් ඔස්සේ සිත ක්රමානුකූලව පුහුණු කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ. මෙම ක්රමවේදය තරුණ පරපුරට තම ගැටලු දෙස තාර්කිකව හා විද්යාත්මකව බලා ඒවා නිරාකරණය කර ගැනීමට අවශ්ය කරන ආත්ම ශක්තිය සහ මානසික නිදහස උදාකර දෙයි.
නිගමනය
සමස්තයක් ලෙස ගත් කල නූතන තරුණ පරපුර මුහුණ දෙන මානසික පීඩනය සහ විෂාදය වැනි සංකීර්ණ මනෝ විද්යාත්මක ගැටලුවලට සාර්ථක විසඳුම් සපයන පූර්ණ ජීවන දර්ශනයක් ලෙස බෞද්ධ මනෝවිද්යාව හඳුනාගත හැකිය. බෞද්ධ ඉගැන්වීම මගින් පුද්ගලයාට හුදෙක් බාහිර ලෝකය ජය ගැනීමට නොව, තමා පිළිබඳවම නිවැරදි ස්වයං අවබෝධයක් ලබා ගැනීමටත්, ඕනෑම අභියෝගාත්මක අවස්ථාවකදී නොසැලී සිටීමේ මානසික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව (Resilience) වර්ධනය කර ගැනීමටත් අවශ්ය පදනම සපයයි. තරුණ වියේදී ඇති වන ආවේග සහ පීඩනයන් හමුවේ මනස අසමතුලිත වීම වැළැක්වීමට නම් සිතේ ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම සහ එය පාලනය කිරීම අත්යවශ්ය වේ.
ධම්ම පදයේ සුඛ වග්ගයට අනුව ලෝකය කෙලෙස් රෝගවලින් පීඩා විඳින කල, සැබෑ සුවය උදා කරගතහැක්කේ එම කෙලෙස් රෝගවලින් තොරව සිත පවිත්රව තබා ගැනීමෙනි.
“සුසුඛං වත ජීවාම – ආතුරේසු අනාතුරා
ආතුරේසු මනුස්සේසු – විහරාම අනාතුරා” (ධම්මපද පාළි, 2006, ගාථා අංක 198)
මෙහි අදහස් වන ‘අනාතුරා’ හෙවත් නිරෝගී බව යනු ශාරීරික නිරෝගීභාවයට වඩා මානසික නිරෝගීභාවයයි. තරුණ පරපුර තුළ සතිමත්භාවය (Mindfulness), මෛත්රීය සහ උපේක්ෂාව වැනි උතුම් ගුණාංග ක්රමානුකූලව වර්ධනය කිරීම මගින් ඔවුන්ව විෂාදය වැනි දරුණු මානසික ව්යාධීන්ගෙන් මෙන්ම මත්ද්රව්යවලට ඇබ්බැහි වීම් වැනි සමාජ විරෝධී ක්රියාවන්ගෙන් ද ආරක්ෂා ර ගත හැකිය. සතිමත්භාවය පුහුණු කිරීම මගින් තරුණයින්ට තම හැඟීම් වඩාත් බුද්ධිමත්ව කළමනාකරණය කර ගැනීමටත්, මෛත්රිය පුහුණු කිරීමෙන් අන් අය සමඟ ඇති වන ගැටුම් අවම කර ගැනීමටත් හැකියාව ලැබේ.
අවසාන වශයෙන් බෞද්ධ මනෝවිද්යාව යනු හුදෙක් අතීතයට පමණක් සීමා වූ දැනුම් පද්ධතියක් නොව නූතන සමාජයේ මානසික සුවතාව තහවුරු කිරීමට ඇති ප්රායෝගික විද්යාවකි. එබැවින් විෂාදය සහ පීඩනයෙන් පීඩා විඳින තරුණ ප්රජාව සුවපත් කිරීම සඳහා බෞද්ධ උපදේශන ක්රමවේද සහ මනෝ විද්යාත්මක මූලධර්ම අධ්යාපන පද්ධතියට මෙන්ම සමාජ සේවා වැඩසටහන්වලට ද පුළුල් ලෙස සම්බන්ධ කිරීම කාලීන අවශ්යතාවකි. සිත පාලනය කිරීමේ දක්ෂතාව ලබා දීමෙන් තරුණ පරපුර ශක්තිමත් මනසක් ඇති, අභියෝගවලට බිය නොවන නිර්මාණශීලී පිරිසක් බවට පත් කළ හැකිය.
ආශ්රිත ග්රන්ථ නාමාවලිය
ප්රාථමික මූලාශ්රය
දිඝ නිකාය 2. (2004). මහා වග්ග පාළි (බුද්ධ ජයන්ති ත්රිපිටක ග්රන්ථමාලා). කොළඹ: බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්යස්ථානය.
ධම්මපද පාළි. (2006). ශ්රී ලංකා බුද්ධජයන්ති ත්රිපිටක ග්රන්ථමාලාව. කොළඹ: බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව.
මජ්ඣිමනිකාය 3. (2005). උපරිපණ්ණාසක පාළි (බුද්ධ ජයන්ති ත්රිපිටක ග්රන්ථමාලාව). කොළඹ: බෞද්ධ සංස්කෘතික මධ්යස්ථානය.
සංයුත්ත නිකාය 5. (2006). මහා වග්ග පාළි (බුද්ධ ජයන්ති ත්රිපිටක ග්රන්ථමාලාව). කොළඹ: බෞද්ධ කටයුතු දෙපාර්තමේන්තුව.
ද්වීතීයික මූලාශ්රය
අමරවංශ, එස්. (2019). භාවනා මාර්ගෝපදේශ සහ ප්රායෝගික යෙදීම. මහනුවර: ධර්මාලෝක ප්රකාශන.
ඤාණරත්න හිමි, රේරුකානේ. (2016). භාවනා බාධක හා විසඳුම්. කොළඹ: අමරධර්ම ප්රකාශන.
ධම්මරතන හිමි, අයි. (2020). බෞද්ධ මනෝවිද්යාව සහ මනෝ චිකිත්සාව. කොළඹ: එස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ.
සමරසිංහ, ඩී. (2018). සතිමත්භාවය සහ මානසික සුවය. කොළඹ: විශ්වවිද්යාල ප්රකාශන මණ්ඩලය.
English References
Bodhi, B. (2011). The noble eightfold path: way to the end of suffering. Kandy: Buddhist Publication Society.
Kabat-Zinn, J. (2013). Full catastrophe living: Using the wisdom of your body and mind to face stress, pain, and illness. New York: Bantam Books
ඩි. දිල්හානි ඉන්ද්රචාපා
හිටපු සහකාර කථිකාචාර්ය
පාලි හා බෞද්ධ අධ්යයනාංශය
රුහුණ විශ්වවිද්යාලය
