සමාජ මාධ්ය තුළ ගොඩනැගෙන ‘සංසන්දනාත්මක මානසිකත්වය’ සහ මානසික අවපීඩනය
වර්තමාන ඩිජිටල් යුගය තුළ මානව සන්නිවේදනයේ විප්ලවීය වෙනසක් ඇති කළ සමාජ මාධ්ය, මානව මනෝභාවයන් කෙරෙහි පතිත කරන්නේ ඉතා සංකීර්ණ බලපෑමකි. පුද්ගලයෙකු තමාගේ අනන්යතාවය, සාර්ථකත්වය සහ සමාජ තත්ත්වය නිර්වචනය කරගැනීම සඳහා සමාජ මාධ්ය ප්රබල මිනුම්දණ්ඩක් බවට පත් කරගෙන ඇත. මෙහිදී මූලිකවම ක්රියාත්මක වන්නේ ලියොන් ෆෙස්ටින්ගර් විසින් හඳුන්වා දුන් ‘සමාජ සංසන්දන න්යාය’ (Social Comparison Theory) වුවද, සමාජ මාධ්ය අවකාශය තුළ එය ස්වභාවික ලෝකයට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් සහ හානිකර ස්වරූපයක් ගනී. ස්වභාවික පරිසරයකදී අප අපව සංසන්දනය කරගන්නේ අපට සැබෑ ලෙස මුණගැසෙන සීමිත පිරිසක් සමඟ වුවද, සමාජ මාධ්ය තුළදී අප අපව සංසන්දනය කරනු ලබන්නේ ලොව පුරා සිටින මිලියන සංඛ්යාත පිරිසකගේ අතිශය සාර්ථක සහ සුන්දර යැයි පෙන්වීමට උත්සාහ කරන ‘පිරිපහදු කළ’ තොරතුරු සමඟිනි. මෙම නිරන්තර සහ අසමබර සංසන්දනය පුද්ගල මනස තුළ ‘උඩුකුරු සංසන්දනයක්’ (Upward Social Comparison) නිර්මාණය කරන අතර, එය මානසික අවපීඩනයට ගෙන යන ප්රධාන මාවත බවට පත්ව තිබේ.
සමාජ මාධ්ය තුළ පුද්ගලයන් ප්රදර්ශනය කරන්නේ ඔවුන්ගේ ජීවිතයේ පරමාදර්ශී ස්වරූපයයි. එනම්, ඔවුන් ලබාගත් ජයග්රහණ, සංචාරය කළ සුන්දර ස්ථාන, ආකර්ෂණීය පෙනුම සහ ප්රීතිමත් පවුල් පසුබිම් පමණක් සමාජගත කෙරේ. මෙය ‘සංස්කරණය කරන ලද යථාර්ථය’ (Curated Reality) ලෙස හඳුන්වනු ලබයි. සාමාන්ය පරිශීලකයෙකු මෙම තොරතුරු දෙස බලන විට, ඔහුගේ මනස නොදැනුවත්වම තමාගේ සැබෑ ජීවිතයත්, අනෙක් අයගේ මෙම ප්රදර්ශනාත්මක ජීවිතයත් අතර සබඳතාවක් ගොඩනගයි. තමාගේ එදිනෙදා ජීවිතයේ ඇති ගැටලු, වෙහෙස සහ අසාර්ථකත්වයන් සමඟ අනෙක් අයගේ ‘ප්රදර්ශන පුවරුව’ (Highlight Reels) සැසඳීමේදී, තමා පමණක් අවාසනාවන්තයෙකු බවත්, අන් සියලු දෙනා තමාට වඩා සතුටින් සහ සාර්ථකව ජීවත් වන බවත් යන වැරදි වැටහීම පුද්ගලයා තුළ මුල් බැස ගනී. මෙම සංජානන විකෘතිතාවය (Cognitive Distortion) ක්රමයෙන් පුද්ගලයාගේ ආත්ම අභිමානය (Self-esteem) පිරිහීමට ලක් කරන අතර, තමා පිළිබඳව පවතින ස්වයං-වටිනාකම ශීඝ්රයෙන් පහත වැටේ. මෙය මානසික අවපීඩනය ආරම්භ වීමට අවශ්ය කරන මූලික පදනම සපයයි. මෙම ක්රියාවලිය තවදුරටත් තීව්ර කරනු ලබන්නේ ‘සාපේක්ෂ අහිමිවීම’ (Relative Deprivation) නම් මනෝවිද්යාත්මක තත්ත්වය මගිනි. පුද්ගලයෙකුට තමා සතුව පවතින දේ පිළිබඳව සතුටු වීමට ඇති හැකියාව, අනෙක් අය සතුව පවතින දේ දුටු සැණින් අහිමි වී යයි. උදාහරණයක් ලෙස, තමා සතු ජංගම දුරකථනයෙන් සතුටු වූ අයෙකු, සමාජ මාධ්ය තුළ තම මිතුරෙකු මිලදී ගත් නවතම දුරකථනය දුටු විට තමා සතු දේ පිළිබඳව කලකිරීමට පත් වේ. මෙම තත්ත්වය හුදෙක් භෞතික දේවලට පමණක් නොව, රූපලාවන්යය, බුද්ධිය සහ සමාජ සබඳතා කෙරෙහිද බලපායි. විශේෂයෙන්ම තරුණ පරපුර අතර පවතින ‘FOMO’ (Fear of Missing Out) හෙවත් ‘යමක් අහිමි වේය යන බිය’ මෙහිදී ප්රබල කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. අන් අය ජීවිතය විඳින ආකාරය දෙස බලා සිටින පුද්ගලයා තුළ, තමා ජීවිතයෙන් කොන් වී ඇති බවත්, තමාට වැදගත් අත්දැකීම් අහිමි වන බවත් යන හැඟීම කාංසාව (Anxiety) සහ මානසික පීඩනය වර්ධනය වීමට හේතු වේ. මෙම නිරන්තර පීඩනය මොළයේ සෙරොටොනින් (Serotonin) වැනි ප්රීතිය ජනිත කරන රසායනික මට්ටම් අසමතුලිත කිරීමට පවා සමත් වන බව වෛද්ය පර්යේෂණ පෙන්වා දෙයි.
සමාජ මාධ්ය තුළ ගොඩනැගෙන ‘Like’ සහ ‘Comment’ සංස්කෘතිය පුද්ගලයාගේ මානසික තත්ත්වය බාහිර අනුමැතිය (External Validation) මත රඳා පවතින තත්ත්වයකට පත් කරයි. පුද්ගලයෙකු තමාගේ වටිනාකම තීරණය කරන්නේ තමා පළ කරන ඡායාරූපයකට හෝ අදහසකට ලැබෙන ප්රතිචාර ප්රමාණය අනුවය. තමා බලාපොරොත්තු වන මට්ටමේ ප්රතිචාර නොලැබෙන විට හෝ අන් අයගේ පළ කිරීම්වලට තමාට වඩා වැඩි ඇගයීමක් ලැබෙන බව දකින විට, එය පුද්ගලික ප්රතික්ෂේප කිරීමක් (Social Rejection) ලෙස මනසට දැනේ. මෙම ප්රතික්ෂේප වීමේ වේදනාව ශාරීරික වේදනාවක් දැනෙන මස්තිෂ්ක කලාපයන්ම උත්තේජනය කරන බව සොයාගෙන ඇත. මෙලෙස දිගින් දිගටම සිදුවන කුඩා මානසික බිඳවැටීම් ඒකරාශී වී, අවසානයේදී තමා කිසිම දෙයකට දක්ෂ නැති, සමාජයට අනවශ්ය පුද්ගලයෙකු බවට වන හැඟීම ස්ථාවර වේ. මෙය සායනික මට්ටමේ මානසික අවපීඩනයේ (Clinical Depression) ප්රධාන ලක්ෂණයකි. සමාජ මාධ්ය තුළ සිදුවන මෙම සංසන්දනාත්මක ක්රියාවලිය හුදෙක් සිතුවිලිවලට පමණක් සීමා නොවී, මොළයේ ස්නායු ජෛව විද්යාත්මක (Neurobiological) ක්රියාවලියට ද සෘජුවම බලපායි. පුද්ගලයෙකු සමාජ මාධ්ය තුළ තමාගේ සාර්ථකත්වය ප්රදර්ශනය කරන විට හෝ අන් අයගේ ඇගයීමට ලක්වන විට මොළය තුළ ‘ඩොපමින්’ නම් රසායනිකය මුදා හැරේ. මෙය තාවකාලික තෘප්තියක් ලබා දුන්නද, අනෙක් අතට තමා අන් අයට වඩා පහත් බව දැනෙන සංසන්දනාත්මක අවස්ථාවලදී මෙම ඩොපමින් මට්ටම ශීඝ්රයෙන් පහත වැටී මානසික පීඩනය තීව්ර කරයි. මෙලෙස ඇතිවන ‘උච්චාවචනයන්’ (Fluctuations) දිගුකාලීනව පවතින විට, මොළයේ පූර්ව මස්තිෂ්ක බාහිකයේ (Prefrontal Cortex) ක්රියාකාරිත්වය දුර්වල වන අතර එමගින් හැඟීම් පාලනය කිරීමේ හැකියාව ගිලිහී යයි. මෙලෙස ජෛව විද්යාත්මකව සිදුවන වෙනස්කම්, සමාජ සංසන්දනය නිසා ඇතිවන මානසික අවපීඩනය සුව කිරීම අපහසු මට්ටමකට වර්ධනය වීමට බලපාන ප්රධාන සාධකයකි. මෙම හානිකර සංසන්දනාත්මක මානසිකත්වයෙන් මිදී මානසික සෞඛ්යය සුරක්ෂිත කර ගැනීම සඳහා විද්යාත්මකව අනුමත කළ ප්රායෝගික ක්රියාමාර්ග කිහිපයක් අනුගමනය කිරීම අත්යවශ්ය වේ. පළමුවෙන්ම, ‘සවිඥානික සමාජ මාධ්ය භාවිතය’ (Mindful Social Media Usage) ප්රගුණ කළ යුතුය. එනම්, තිරය මත දකින රූප යනු සැබෑ ජීවිතයේ සම්පූර්ණ පිළිබිඹුවක් නොව, හුදෙක් තෝරාගත් මොහොතක් පමණක් බව නිරන්තරයෙන් මනසට මතක් කර දීමයි. දෙවනුව, පුද්ගලයන් අනුගමනය කිරීමේදී (Following) වඩාත් තේරීම් සහගත විය යුතුය. තමා තුළ හීනමානයක් හෝ කනස්සල්ලක් ඇති කරන ගිණුම් අනුගමනය කිරීමෙන් වැළකී, තමාට ධනාත්මක ශක්තියක් සහ දැනුමක් ලබා දෙන ගිණුම් සමඟ පමණක් සම්බන්ධ වීම වැදගත්ය. තවද, ‘ඩිජිටල් විෂහරණය’ (Digital Detox) හෙවත් දවසේ නිශ්චිත කාලයක් හෝ සතියේ දින කිහිපයක් සමාජ මාධ්යවලින් සම්පූර්ණයෙන්ම බැහැරව සිටීම මගින් මොළයේ ස්නායු පද්ධතියට විවේකයක් ලබා දිය හැකිය. සැබෑ ලෝකයේ මානව සබඳතා ශක්තිමත් කර ගැනීම, ස්වභාවධර්මය සමඟ කාලය ගත කිරීම සහ තමාගේ කුඩා ජයග්රහණ අගය කිරීමට හුරුවීම මගින් සමාජ සංසන්දනයෙන් ඇතිවන මානසික බිඳවැටීම වළක්වා ගත හැකිය. අවසාන වශයෙන්, මානසික අවපීඩන ලක්ෂණ දිගින් දිගටම පවතී නම්, සුදුසුකම් ලත් මනෝවිද්යා උපදේශකයෙකුගේ සහාය ලබා ගැනීමට මැලි නොවිය යුතුය.
අවසාන වශයෙන්, සමාජ මාධ්ය යනු හුදෙක් සිනහමුසු මුහුණු පෙන්වන තිරයක් නොව, ඒ පිටුපස සැඟවුණු ගැඹුරු මානසික අර්බුදයක මූලාරම්භය විය හැකි බව වටහා ගැනීමත්, තමාගේ වටිනාකම ඩිජිටල් ප්රතිචාරවලින් ඔබ්බට ගොඩනගා ගැනීමත් වර්තමාන මානසික සෞඛ්යය සුරැකීමේ ප්රධාන අභියෝගය වී තිබේ.
ආශ්රිත ග්රන්ථ නාමාවලිය
අබේසිංහ, ආර්. (2015). මනෝ රෝග විද්යාව සහ මානසික සෞඛ්යය. සූරිය ප්රකාශකයෝ.
ධර්මවර්ධන, එස්. (2019). සන්නිවේදන මනෝවිද්යාව. ඇස්. ගොඩගේ සහ සහෝදරයෝ.
පෙරේරා, සී. (2021). ළමා හා යොවුන් මනෝ වෛද්ය විද්යාව. සරසවි ප්රකාශකයෝ.
මෙන්ඩිස්, එන්. (2010). සිත සහ මානසික රෝග. විජේසූරිය ග්රන්ථ කේන්ද්රය.
විජේසිරි, ඩී. (2018). නවීන සමාජය සහ මානසික ආතතිය. ආරිය ප්රකාශකයෝ.
Alter, A. (2017). Irresistible: The Rise of Addictive Technology and the Business of Keeping Us Hooked. Penguin Books.
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations.
Haidt, J. (2024). The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood Is Causing an Epidemic of Mental Illness. Penguin Press.
Twenge, J. M. (2017). iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy–and Completely Unprepared for Adulthood. Atria Books.
එච්.ආර්.කේ.හතරසිංහ සහ එම්.ආර්.ටී.ප්රමෝධ්යා
දර්ශනය හා මනෝවිද්යා අධ්යයනාංශය
ශ්රී ජයවර්ධනපුර විශ්වවිද්යාලය, ශ්රී ලංකාව.
Kavinduhr2002@gmail.com
